In tien jaar Vruchtbare Kringloop Oost (VK-Oost) is veel kennis opgebouwd over bodem en productie. In dit artikel staan bodemlessen uit de praktijk over onder meer bodemverdichting en organische stof. Lessen die richting geven aan beter bodembeheer en een stabiele opbrengst.
Flynth is partner van VK-Oost. Dit is een lerend netwerk in Oost-Nederland waar agrarische ondernemers, onderzoekers en partners samenwerken aan een duurzame, grondgebonden landbouw. Doel van VK-Oost is de combinatie van maatschappelijk gewenste landbouw met een gezond toekomstperspectief voor de bedrijven. De kennis uit tien jaar VK-Oost wordt ook gedeeld tijdens bijeenkomsten met studieclubs.
Bodem steeds belangrijker
Bodemvruchtbaarheid staat bij agrarische ondernemers, overheden en maatschappelijke organisaties volop in de belangsteling. Het is het fundament voor onze voedselproductie. Ook speelt het een belangrijke rol voor biodiversiteit, waterkwaliteit, beperking van uitstoot van broeikasgassen en onze aanpassing aan het veranderende klimaat. Agrarische ondernemers zien dat de natuurlijke bodemvruchtbaarheid steeds belangrijker wordt voor een goede en stabiele productie.
Bodemstructuur en -verdichting
Over bodemstructuur en -verdichting zijn bij individuele ondernemers op de verschillende percelen nauwelijks gegevens bekend. Toch is dit een belangrijk aandachtspunt.
Volgens onderzoek van het Nutriënten Management Instituut (NMI) uit 2021 heeft 58 procent van de percelen in de Achterhoek te kampen met een verdichting in de ondergrond. De gevolgen hiervan zijn moeilijk doorwortelbare grond, zuurstofgebrek en het beperkt kunnen vasthouden van water. Dit is ongunstig voor de agrarische productie, het verlies van nutriënten en de mogelijkheden voor aanpassing aan het veranderende klimaat.
Over hoe het met de structuur en verdichting van de bodem op de verschillende percelen bij de individuele VK-Oostleden is gesteld, is door gebrek aan gegevens helaas niet veel te zeggen. Hooguit dat voldoende organische stof belangrijk is voor een goede bodemstructuur.
Organische stofgehalte
Organische stof houdt de bodem ‘luchtig’ en zorgt voor een sponswerking. Daardoor worden zowel water als nutriënten vastgehouden. Over het organische stofgehalte is wel veel bekend. Ook zonder de genoemde gegevens over verdichting per perceel, zijn wel duidelijke teeltadviezen om verdichting te voorkomen.
Organische stof bestaat grotendeels uit koolstof (C). De hoeveelheid koolstof die in de bodem in organische stof is vastgelegd is enorm. Zo’n vijftig ton koolstof per hectare vormt geen uitzondering. De potentie om die hoeveelheid te verhogen is op veel gronden groot. Dit maakt de bodem tot een mogelijke opslagplaats voor koolstof, een zogenaamde ‘carbonsink’, waarmee zij een belangrijke rol speelt bij maatregelen voor het afremmen van klimaatverandering.
Diezelfde organische stof in de bodem fungeert ook als een spons die water en nutriënten kan opnemen en geleidelijk weer afgeven. Hoe meer vocht die spons kan opnemen en afgeven, des te minder problemen er zijn met vochttekorten en -overschotten. En hoe groter de spons, hoe meer nutriënten, vooral stikstof, die de bodem kan vasthouden. Wat ervoor zorgt dat er minder zal uitspoelen naar het grond- en oppervlaktewater.
Kortom: het belang van een optimaal organisch stofgehalte in de bodem kan niet snel worden overschat. Dat verklaart waarom er juist over dit onderwerp in veel discussies zorgelijk wordt gesproken. De geruststellende conclusie is dat het organisch stofgehalte bij de VK-Oostleden gemiddeld goed op peil is en zich zeker niet negatief ontwikkelt.
Voor zandgronden is een organisch stofgehalte van vijf procent een prima niveau. Veel hoger lukt op de meeste gronden niet, omdat dan de opbouw en afbraak van de organische stof in balans zijn. Op bouwland is het gehalte doorgaans lager dan op grasland. De bodembewerking op bouwland veroorzaakt afbraak (oxidatie) van de organische stof.
Bij de leden van VK-Oost blijft het organische stofgehalte op grasland stabiel boven de 5,5 procent. Op bouwland is dat ruim een procent lager. Ook blijkt uit onderzoek van VK-Oost en Eurofins dat de koolstofopslag in de bodem geen reden tot zorg is. De conclusie van Eurofins is dat de VK-Oostleden gemiddeld zelfs vijf procent hoger scoren met de opslag van koolstofdioxide dan het landelijk gemiddelde.
Sinds 2012 is op het gemiddelde perceel grasland de koolstofopslag met een ton per ha. gestegen tot meer dan vijftig ton per hectare. Op bouwland is de stijging zelfs twee ton koolstof, wat overeenkomt met zeven ton koolstofdioxide per hectare.
Samengevat: bodemlessen van VK-Oost
-
Over bodemverdichting zijn onvoldoende concrete cijfers bekend. Uit ander onderzoek blijkt wel dat dit op meer dan de helft van de percelen een serieus aandachtspunt is, met negatieve invloeden op gewasopbrengst, waterhuishouding en mineralenemissies. En is daarmee ongunstig voor de mineralenkringloop.
-
Agrarische ondernemers beschikken in het algemeen over onvoldoende informatie over bodemverdichting.
-
Het organische stofgehalte is op peil en de trend is eerder positief dan negatief.
Bespreek uw situatie
In hoeverre bent u zelf op de hoogte over de bodemgezondheid en eventuele bodemverdichting op de percelen binnen uw eigen bedrijf? Welke teeltmaatregelen ziet u om bodemverdichting tegen te gaan? En hebt u al eens gedacht over deelname aan een studieclub met collega’s? Bespreek het eens met uw adviseur van Flynth.
